Alan Greenspan nie żyje. Były szef Fed miał 100 lat

Alan Greenspan, wieloletni szef Federal Reserve znany jako „the Maestro”, zmarł w wieku 100 lat. W poniedziałek jego śmierć ogłosiła żona Andrea Mitchell, która od 29 lat jest jego małżonką. Przyczyną były powikłania choroby Parkinsona.

Greenspan został mianowany przewodniczącym Fed w 1987 roku przez prezydenta Ronalda Reagana. Funkcję pełnił – mimo kolejnych okresów boomu i kryzysów – aż do przejścia na emeryturę w 2006 roku. Jego kadencja była drugą najdłuższą w historii Fed: ustępowała jedynie Williamowi McChesney’owi Martinowi, który stał na czele banku centralnego w latach 1951–1970.

Duży rozgłos przyniosło mu jedno z jego najbardziej bezpośrednich wystąpień w telewizji, z 5 grudnia 1996 roku. Mówiąc o wyzwaniach prowadzenia polityki pieniężnej, Greenspan ostrzegał przed ryzykiem, że „irrational exuberance” (irracjonalna euforia) może doprowadzić do nadmiernego wzrostu cen aktywów, a następnie do nieoczekiwanych i długotrwałych spadków, m.in. na przykładzie Japonii. Zwracał też uwagę na złożone zależności między rynkami aktywów a gospodarką.

Sformułowanie „irrational exuberance” zostało odebrane jako sygnał, że Greenspan uważa rynek za przewartościowany. W momencie jego wypowiedzi giełda w Tokio była otwarta i spadła o 3%. Później osłabły również inne rynki. Mimo krótkotrwałej reakcji, sytuacja szybko się uspokoiła, a indeksy kontynuowały wzrost aż do pęknięcia bańki dot-com w 2001 roku.

Znacznie wcześniej, w 1974 roku, gdy Greenspan był przewodniczącym Rady Doradców Ekonomicznych przy Białym Domu, musiał tłumaczyć na Kapitolu, dlaczego administracja nie „odwraca” kursu przeciwko inflacji – którą Ford nazywał wojnę z rosnącymi cenami. W odpowiedzi mówił o konieczności precyzyjnego „ustawienia” w czasie działań, by wygasić narastanie premii za ryzyko wynikających ze spadku dochodów, bez przedwczesnego zatrzymywania spadku ryzyka generowanego przez inflację.

Greenspan wypracował styl wypowiedzi, który według relacji utrudniał kategoryczne odczytanie intencji. W biografii „Maestro: Greenspan's Fed and the American Boom” (2000) Bob Woodward opisywał jego długie, zawiłe zdania jako mechanizm, który na końcu zabiera to, co pojawia się na początku, prowadząc do coraz większej niejasności.

Po odejściu z Fed Greenspan tłumaczył, że używa języka, który ma omijać pytania, na które – jak mówił – nie da się odpowiedzieć wprost. W rozmowie przeprowadzonej w 2007 roku na CNBC podkreślał, że gdy polityk pyta o coś, a on nie chce mówić „nie skomentuję” ani „nie odpowiem”, przechodzi przez kilka coraz bardziej nieczytelnych zdań, przez co pytający może uznać, że dostał odpowiedź.

Greenspan urodził się 6 marca 1926 roku w nowojorskich Washington Heights jako syn rodziców żydowskiego pochodzenia. Jego ojciec był maklerem giełdowym i analitykiem finansowym. W dzieciństwie, podczas Wielkiego Kryzysu, dostawał kieszonkowe w wysokości 25 centów tygodniowo. W 2003 roku mówił, że wtedy taka kwota „kupowała znacznie więcej niż dziś”.

W młodości grał na klarnecie i saksofonie, krótko uczęszczał do Juilliard School. Zanim trafił na studia, występował w zespole jazzowym Woody’ego Hermana. Następnie ukończył Uniwersytet Nowojorski, uzyskując do 1950 roku stopnie licencjata i magistra ekonomii. Doktorat otrzymał w 1977 roku, mając 51 lat.

Wśród jego mentorów i nauczycieli byli przyszły przewodniczący Fed Arthur Burns oraz Ayn Rand, z którą Greenspan zetknął się za sprawą pierwszej żony, artystki Joan Mitchell. Przed doktoratem pracował m.in. w Brown Brothers Harriman, National Industrial Conference Board oraz w Townsend-Greenspan – firmie konsultingowej, która zamknęła działalność po jego nominacji na szefa Fed.

Greenspan pełnił funkcję przewodniczącego Rady Doradców Ekonomicznych prezydenta Geralda Forda w latach 1974–1977, a później od 1981 do 1983 roku kierował National Commission on Social Security Reform. Jego pierwsza praca jako ekonomisty nie była lepiej płatna od kieszonkowego z dzieciństwa – wynosiła 45 dolarów tygodniowo.

Pierwsza z pięciu kadencji w Fed zaczęła się tuż przed kryzysem finansowym w 1987 roku. Senat potwierdził jego nominację na następcę Paula Volckera 11 sierpnia. Greenspan objął urząd 69 dni przed „Black Monday”, który uderzył w Wall Street 19 października. Tego dnia Dow Jones Industrial Average spadł o 508 punktów, czyli o 22,6%, notując największą jednodniową przecenę w historii. Następnego dnia Greenspan potwierdził gotowość Fed do pełnienia roli źródła płynności, by wspierać gospodarkę i system finansowy. Bank centralny obniżył krótkoterminowe stopy procentowe, by zachęcić banki do udzielania kredytów na dotychczasowych warunkach.

Działania pomogły uspokoić rynkowe nerwy i uniknąć recesji oraz kryzysu bankowego. W ciągu dwóch dni Dow odzyskał ponad 50% strat poniesionych w „Black Monday”. Zwolennicy nazwali Greenspana „Maestro”, a krytycy przez lata wskazywali, że łagodna polityka pieniężna – określana jako „Greenspan put” – sprzyjała warunkom, które w kolejnych latach doprowadziły do Wielkiej Recesji.

W marcu 1996 roku magazyn Fortune nawiązując do kampanijnego hasła, przypisywanego Billowi Clintonowi w kampanii przeciwko prezydentowi George’owi H.W. Bushowi cztery lata wcześniej, napisał: „It’s HIS economy, stupid” oraz w nagłówku artykułu „In Greenspan We Trust”.

Po tym trudnym początku Greenspan prowadził Fed przez dwie recesje, kryzys azjatycki w 1997 roku, rosyjski niewypłacalność w 1998 roku oraz ratowanie długoterminowego funduszu Long-Term Capital Management w 1998 roku. Przez jego kadencję przypadły też ataki terrorystyczne 11 września 2001 roku oraz hossa i późniejsze pęknięcie bańki dot-com w drugiej połowie lat 90. i do 2001 roku.

W tym czasie Greenspan skupiał się na walce z inflacją, a nie na dążeniu do pełnego zatrudnienia. Jego obrońcy wskazywali, że kierował Fed podczas najdłuższego w historii USA okresu ekspansji gospodarczej, natomiast krytycy łączyli jego niskie stopy procentowe z powstaniem bańki mieszkaniowej. Pękła ona już rok po tym, jak następcą Greenspana został Ben Bernanke.

Greenspan w 2007 roku mówił w USA Today, że jest krytykowany i „zasługuje na krytykę” w ramach gry, jednak w jego ocenie „w tym przypadku” nie ponosi winy.

W późniejszych wywiadach Greenspan przyznał, że wiedział o niektórych problematycznych praktykach kredytowych, które zachęcały kredytobiorców z segmentu subprime do wybierania ryzykownych, podlegających korektom stóp hipotek o zmiennej wysokości rat. W rozmowie na „60 Minutes” w 2007 roku powiedział, że choć „wiedział, że wiele z tych praktyk się dzieje”, to nie rozumiał, jak istotne stały się one na tyle, by mieć realną skalę ryzyka. „Naprawdę nie zrozumiałem tego do bardzo późna – dopiero pod koniec 2005 roku i w 2006 roku” – dodał.

W swojej bestsellowskiej książce „The Age of Turbulence” bronił polityki niskich stóp, które wspierały zakup domów. Twierdził, że korzyści z szerzej dostępnej własności nieruchomości są warte ryzyka, a ochrona praw własności wymaga „krytycznej masy” właścicieli podtrzymujących poparcie polityczne.

Greenspan pisał książkę ręcznie, głównie podczas kąpieli w wannie, bo miał uraz pleców. Wcześniej miał też przygotowywać przemówienia w ten sposób po tym, jak w 1971 roku doznał kontuzji kręgosłupa.

Po odejściu z Fed Greenspan założył własną firmę konsultingową – Greenspan Associates.

Pierwsze małżeństwo Greenspana zakończyło się rozwodem po niespełna roku. W 1997 roku poślubił dziennikarkę NBC Andrea Mitchell. Ceremonia odbyła się przy udziale zmarłego sędziego Sądu Najwyższego Ruth Bader Ginsburg. Mitchell była od niego młodsza o 20 lat.

W wydanej w 2007 roku autobiografii Greenspan chwalił prezydentów Forda i Clintona, ale surowo krytykował prezydenta George’a W. Busha za to, że nie powstrzymał wydatków. Pisał, że niewiele wartości przypisywano rzetelnej debacie o polityce gospodarczej i ocenie długoterminowych skutków, a zasady zostały wymienione na władzę.

Greenspan krytykował też Donalda Trumpa za uderzanie w Fed podczas pierwszej kadencji w celu obniżenia stóp procentowych. Po grudniowym wpisie Trumpa na początku grudnia 2019 roku, który był skierowany w bank centralny, Greenspan powiedział na CNBC w programie „Squawk on the Street”, że prezydent jest „nie tylko w błędzie, ale nawet samo omawianie tego problemu jest złe”. Podkreślał, że Fed to bardzo profesjonalna instytucja i lepiej rozumie działanie gospodarki oraz wpływ na rynki pieniężne i strukturę stóp, niż robi to prezydent. „Najlepiej to po prostu zignorować” – stwierdził.

Podczas drugiej kadencji Trumpa, w styczniu 2026 roku, Greenspan podpisał wspólne oświadczenie z kilkoma innymi byłymi urzędnikami Fed i Departamentu Skarbu, potępiające kryminalne śledztwo dotyczące szefa Fed Jerome’a Powella. W oświadczeniu napisano, że zgłaszane postępowanie karne wobec Powella to bezprecedensowa próba podważenia niezależności banku centralnego poprzez ataki prokuratorskie.

Greenspan zwracał też uwagę na ograniczenia wpływu Fed. W 2008 roku na CNBC pytano go, czy bank centralny powinien mieć większe uprawnienia do regulowania banków inwestycyjnych. Odpowiedział, że martwi go powierzenie Fed roli nadzorowania systemu stabilności finansowej i że nikt nie potrafi tego zrealizować w taki sposób, by przewidzieć przyszłość. W jego ocenie takie rozszerzenie kompetencji podważa wiarygodność systemu bankowości centralnej.

Ostatecznie Greenspan wskazywał, że nawet przy ekonomicznej „nauce” zarządzanie ryzykiem finansowym nie wygrywa w sytuacjach załamania, takich jak Wielka Recesja. Po publikacji książki „The Map and the Territory 2.0” w 2013 roku powiedział w rozmowie z Associated Press, że „strach i euforia” są siłami dominującymi, a strach ma wielokrotnie większą skalę niż euforia. „Bańki rosną bardzo powoli, kiedy euforia rośnie. Potem dopada strach i wtedy spada to bardzo gwałtownie. Kaskada ryzyk to kluczowe zjawisko, które powoduje, że całość się rozłazi” – mówił.

Zmarły pozostawił po sobie dziedzictwo jednego z najbardziej rozpoznawalnych szefów Fed w historii amerykańskiej polityki gospodarczej.